Małopolska
Ziemia Limanowska posiada zaledwie kilka zabytków budownictwa dworskiego. Tym niemniej
te, które dotrwały do naszych czasów należą do szczególnie cennych. I tak dwory w
Laskowej (1677 r.) i Świdniku (1752 r.) - to wybitne przykłady polskich niewielkich
siedzib ziemiańskich zachowanych w miejscu ich posadowienia. Mniej znanym, ale również
interesującym przykładem zabytkowego dworu, noszącego wyraźnie zachowane cechy budowli
obronnej jest dwór w Skrzydlnej.
Wieś Skrzydlna położona malowniczo w Beskidzie Wyspowym u źródeł
rzeki Stradomki i wschodnich podnóży Ciecienia (835 nmp.m.), północnych Dzielca (648
m.n.p.m.) i Śnieżnicy (1006 m.n.p.m.) należy do jednej z najstarszych miejscowości
powiatu limanowskiego. Istniała prawdopodobnie już w XII wieku, chociaż pierwsza
wzmianka pisana o Skrzydlnej jako wsi rycerskiej pochodzi z 1296 roku. Zanim ustaliła
się ostateczna nazwa osady używano w łacińskich źródłach nazwy Cridlną, Cridiną u
Długosza występuje Krzidlną, zaś w innych polskich tekstach Skrzydno, Skrzelno.
Miejscowa legenda głosi, że tędy do Polski szedł św. Wojciech. Istotnie doliną
Stradomki u stóp lesistych stoków Grodziska (623 m.n.p.m.), na którym wznosił się
pradawny szczyrzycki gród zwany Castrum de Cirich - siedziba kasztelanii, przebiegała
droga z Krakowa na Węgry. Okolica ta w ciągu wieków była świadkiem wielu dziejowych
nawałnic. Wielokrotnie przechodziły tędy tatarskie ordy. Jej napad w 1287 roku
najprawdopodobniej doprowadził do zagłady wspomnianego grodu. W połowie XVII wieku i w
1705 roku znacznych zniszczeń i rabunków dokonali Szwedzi, którzy podczas swego
drugiego pobytu z ograbionego klasztoru w Szczyrzycu, wywieźli kosztowności na 20
wozach. W tym terenie również w 1848 roku zatrzymała się armia carska podążająca
stłumić Wiosnę Ludów w Austrii i na Węgrzech. Tędy w końcu wycofywały się wojska
polskie po klęsce wrześniowej w 1939 roku.
Pierwszym znanym właścicielem Skrzydlnej był komes Zdzisław z
potężnego rodu Gryfitów, kasztelan szczyrzycki w 1235 r. Następnie wieś dostaje się
w ręce komesów Ratułdów. Stopniowo powiększając swoje majątki siedzą tu
nieprzerwanie od połowy XIII wieku, aż do początków XVI wieku. Ten możny,
pieczętujący się herbem własnym ród, którego przedstawiciele w XIII wieku piastowali
najwyższe urzędy na Węgrzech osiadł również w Małopolsce. Być może przybyli do
Polski wraz z królewną węgierską Kingą, żoną księcia krakowskiego Bolesława
Wstydliwego. Do dużego znaczenia i rozkwitu ród ten doszedł jeszcze w okresie panowania
Kazimierza Wielkiego, piszą się wówczas ze Skrzydlna. I tak w połowie XIV wieku jak
poświadcza Długosz posiadali obok Skrzydlnej wsie: Przenosza, Raciborzany, Kasinę,
Wilkowisko, część Stróży, Porąbkę Markuszową, Jodlownik, Dobrą, Janowice i
Kostrzę. W drugiej połowie tego wieku powiększają swoje dobra o Lednicę, Chorągwicę
i Mietniów, wsie pod Wieliczką oraz Podolany pod Gdowem. Poza tym Ratuldowie dostają
dzierżawę starostwa nowotarskiego. Pierwszym znanym przedstawicielem tego rodu był
komes Ratold (Ratułd), właściciel majątku w 1296 r. W jego ojcu Janie, należy
upatrywać protoplastę Ratułdów ze Skrzydlnej. Wraz z ręką Beaty Ratułdówny
Skrzydlna z okolicą przechodzą w 1509 roku w posiadanie Jana Pieniążka herbu Odrowąż
z Krużlowej, referendarza królewskiego i sędziego ziemi krakowskiej. Ród ten, podobnie
zresztą jak Ratułdowie wydatnie przyczynił się do zasiedlenia Podhala i Beskidu
Średniego. W czasie swego ponad stuletniego pobytu w Skrzydlnej Pieniążkowie dali się
poznać jako dobrzy gospodarze. Obok wspomnianego Jana kolejnymi właścicielami klucza
skrzydlańskiego byli jego synowie Prokop i Jan wymieniani w 1557 roku, a także Piotr
Pieniążek -1568 r. a później w 1585 roku Krzysztof i Nikodem. Ostatnim właścicielem
z rodu Pieniążków był Mikołaj, ożeniony z Zofią Bykowską herbu Gryf, córką
Stanisławą wojewody sieradzkiego. Kontraktem spisanym w 1620 roku zapisują oni mężowi
córki Krystyny Pieniążkównej Stanisławowi Wilkoszewskiemu herbu Prus III wsie
Skrzydlną Glisne, Wolę i Przenoszę. Po śmierci Stanisława w 1644 r. dobra objęło
jego sześciu synów. Zasłynęli jako dzielni żołnierze, walcząc zbrojnie ze Szwedami,
do momentu rozbicia 25 września 1656 roku. Po wojnie szwedzkiej rodzina podupadła,
majątek został wydzierżawiony, rozpadając się na szereg drobnych folwarków.
Utrzymali się jeszcze Wilkoszewscy do 1722 r. na folwarku Gwoździówka.
W 1719 r. Skrzydlną z przyleglościami zakupił Felicjan
Jaxa-Święcicki herbu Jastrzębiec. Rodzina ta przebywała w Skrzydlnej prawie do końca
XVIII wieku, kiedy to Józef Jaxa-Święcicki, burgrabia zamku krakowskiego i jego żona
Salomea z Otfinowskich herbu Gryf przekazują majątek zięciowi, mężowi Urszuli
Jaxa-Święcickiej kniaziowi Antoniemu Szujskiemu herbu Pogonia Ruska synowi Hieronima
strażnika czernichowskiego. Był on właścicielem Rzedowic na Wyżynie Miechowskiej,
panem słynnego Bartosza Głowackiego - bohatera spod Racławic. Szujski ur. w 1745 r. w
Pińsku zm. w 1823 r. w Zręczycach koło Gdowa. Po nim dziedzicem zostaje syn Ignacy
Szymon ur. w 1788 r. zm. w 1842 r. członek galicyjskich stanów ożeniony z Anielą
Michaliną Dzierżek herbu Mieczuja. Zięć wspomnianego małżeństwa Antoni Lewicki
herbu Odrowąż to kolejny właściciel majątku. Jego syn Feliks Lewicki w 1844 r.
sprzedał Skrzydlną wraz z Wolą i Przenoszą Antoniemu Pruszyńskiemu herbu Rawicz
właścicielowi m.in. dóbr Lazany i Wola Podłażańska k/Wieliczki. W 1848 r. cały
majątek przejął jego syn Zygmunt, ożeniony z Felicją hr. Bobrowską herbu
Jastrzębiec właścicielką wsi Łęki koło Tarnowa i Świecan koło Biecza.
W dwa lata po jego śmierci w 1899 r. zadłużony majątek skrzydlański
został zlicytowany i zakupiony przez mieszkańca Tarnowa Zygmunta Freia. W 1903 r.
sprzedał on nabyte dobra rodzeństwu Helenie i Karolowi Jordanom herbu Trąby, którzy
rozpoczęli ich parcelację. Już jednak w 1905 r. sprzedali całość Józefowi hr.
Łubieńskiemu herbu Pomian i jego żonie Pelagii z hr. Jabłonowskich, którzy
obciążony hipotecznie jeszcze za Pruszyńkich majątek tracą. I tak na licytacji w dniu
17 grudnia 1907 r. jego połowę nabył Zygmunt Mars herbu Noga właściciel dworu w
Starej Wsi koło Limanowej, a drugą połowę Galicyjski Bank Ziemski w Łańcucie. Ten po
wykupieniu części Marsa przeprowadził parcelację całości.
Datowanie dworu w Skrzydlnej napotyka na pewne trudności i w
źródłach występują znaczne w tej kwestii różnice. Katalog zabytków sztuki w Polsce
z 1951 r. przedstawia obiekt jako zbudowany w XVIII wieku z fragmentami z XVII wieku.
Jednakże już w "Materiałach informacyjnych" Urzędu Wojewódzkiego Wydziału
Kultury i Sztuki i Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie z 1974 r. jako datę
powstania podaje się l połowę XVII wieku. W miarę rozwoju badań nad historią i
architekturą dworu polskiego w tym porównawczych czas budowy coraz bardziej się
przesuwa. Jako aktualne i wiążące należy więc przyjąć wyniki badań Tadeusza
Chrzanowskiego i Marcina Komeckiego, którzy w swej monumentalnej pracy "Sztuka Ziemi
Krakowskiej" z 1982 r. stwierdzają, że dwór w Skrzydlnej pochodziz 2 połowy XVI
wieku i ma niemal identyczną dyspozycjęz dworem w Graboszycach pod Wadowicami zbudowanym
około 1575 r. przez Dziwisza Brandysa. Prawie analogiczne obiekty zostały wybudowane
niewątpliwie w zbliżonym okresie czasu. W swym artykule, "Dwory polskie - problemy
badawcze" z 1991 r. prof. Tadeusz Chrzanowski konkretyzuje ten okres na III ćwierć
XVI wieku. Datowanie takie odpowiada panowaniu Pieniążków w Skrzylnej, kiedy to
tamtejsze dobra należały do Prokopa Pieniążka, dzierżawcy nowotarskiego.
Tenże Prokop Pieniążek w miejscu dawnego dworu z murowaną wieżą z
1473 r. Ratułdów, wzniósł nowy, murowany, który z pewny-
mi zmianami w stosunkowo dobrym stanie przetrwał do chwili obecnej. Pierwotnie obronny, o
czym świadczą czytelne resztki fos i zachowane elementy budynku, renesansowy dwór
został przekształcony w XVIII wieku, a być może i wcześniej w l połowie XVII wieku.
Jest obiektem murowanym, prostokątnym, piętrowym z wydatnymi ryzalitami przy elewacji
frontowej i tylnej. Tylny powstał z parterowego, później nadbudowanego przedsionka.
Mury wzmacniają dwie przypory położone po przeciwległych stronach budynku. Posiada
symetryczny układ wnętrz, trzytraktowy. Na parterze na osi wąski korytarzyk prowadzący
do poprzecznego przedsionka, z którym złączona jest klatka schodowa. Na piętrze hali,
na parterze sklepienia kolebkowe i krzyżowe, zaś w jednym z pokojów na piętrze w
dawnej kaplicy, sklepienie zwierciadlane. Zachowało się też profilowane nadproże
kamienne z XVII wieku z herbem Śreniawa oraz na piętrze fragmenty dwu piecy
ośmiobocznych. Częściowo stolarka barokowo-klasycystyczna z XVIII wieku. Dwór nakryty
dachem czterospadowym posiada kubaturę 2960 mkw. i powierzchnię użytkową 740 mkw.
Położony w obrębie krajobrazowego 1 ha parku z pięknymi okazami starodrzewia, jest
aktualnie własnością prywatną. Dodatkowym zaś walorem tego cennego obiektu jest
malownicze położenie ze wspaniałymi widokami Beskidu Wyspowego i w sąsiedztwie XIII-wiecznego
cysterskiego opactwa w Szczyrzycu.
Przypisy:
1. Nazwisko Ratułd używane było także w zbliżonych, ale nieco innych formach. Podobne
różnice występują w nazwie herbu własnego, rysunku i barwach godła. Stąd w użyciu
była nazwa z odmianami : Ratułd, Ratułt, Ratułd, Ratold czy Ratuł. Nie ulega
wątpliwości, że herb ten należy do znaków starych. Zaginął prawdopodobnie z
początkiem XVI wieku. Z biegiem czasu wywodzące się z rodu Ratułdów rodziny zaczęły
używać innych herbów. I tak: znani są: Ratuitowie (Ratuldowie) herbu Hołobok,
Ratułtowie herbu Działosza, Ratuitowie herbu Szeliga czy Ratoldowie herbu Ossorya.
Nazwisko rodowe używane bywało czasem jako imię. Za przykład może służyć Ratolt ze
Skrzydlnej pan tamtejszego majątku w 1433 roku.
2. Według przekazu Długosza w roku 1380 król Ludwik Węgierski odebrał cystersom ze
Szczyrzyca większość posiadłości na Nowotarszczyźnie, włączając do skarbu
koronnego. Miała to być kara za przestępstwo popełnione przez dzierżawcę cysterskich
Szaflar, trudniącego się wybijaniem fałszywych pieniędzy. Wprawdzie bezpośredni
sprawca Żyd-neofita został w następstwie swoich czynów spalony na stosie, to jednak
działający z rozkazu królewskiego Sędziwój z Szubina zajął tamtejsze dobra
klasztorne. Zapewne wpływ na zaistnienie takiej sytuacji miał brak skutecznej reakcji na
kierowane wcześniej upomnienia królewskie. W miarę upływu czasu stan taki uległ
utrwaleniu i umożliwił Ratułdom dzierżawę starostwa nowotarskiego składającego się
ze skonfiskowanych 20 miejscowości.
3. Szuyscy (Szujscy) kniaziowie (książęta) herbu Pogonią Ruska osiedleni w początkach
XIX wieku w powiatach brzesko-litewskim i Małopolsce. Pochodzący z rodu Rurykowiczów,
linii książąt Suzdalskich, wywodzili się od Aleksandra Newskiego, żyjącego w
połowie XTTT wieku. W początkach XVI wieku rozdzielili się na gałęzie: jedną, która
przeszła na Litwę i używała tytułu książęcego (kniaziowskiego) do końca XVIII
wieku i drugą, która pozostała w państwie moskiewskim. Należał do niej m.in. Wasyl
Szujski (1530-1612) car i wielki książę moskiewski.
Bibliografia:
1. Chrzanowski Tadeusz, Dwory polskie - problemy badawcze -Herald - Historia, Genealogią
Heraldyka - kwartalnik nr 3-4, Instytut Heraldyki i Genealogii - KOLN - Wrocław 1991,
2. Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, Sztuka Ziemi Krakowskiej, Wyd. Literackie,
Kraków 1982,
Gorzyński Słowomir, Kochanowski Jerzy, Herby szlachty polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu
Warszawskiego i Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1992,
3. Konieczny Józef, Skrzydlna, Materiały etnograficzne z powiatu limanowskiego. Praca
zbiorowa. Archiwum etnograficzne nr 30 Zeszyt 2, polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław
1971,
4. Krakowski Andrzej, Nogieć Karol, Informator turystyczny powiatu limanowskiego,
Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej, Kraków 1974,
5. Krygowski Władysław , Beskidy - Średni (cz. Wschodnia - Wyspowy - Sądecki -
Pogórze Rożnowskie i Cieżkowickie, Sport i Turystyka, Warszawa 1965,
6. Lenczewski Tomasz, Genealogia rodów utytułowanych w Polsce 1.1, Oficyna Wydawnicza
Adiutor, Warszawa 1995-1996,
7. Sitowski Jan, Dwory i dworki w Limanowszczyźnie oraz ich właściciele w ostatnich
dziesiątkach XIX wieku, Piotrków Trybunalski, Nakładem autora, 1918,
8. Szymański Józef, Herbarz średniowieczny rycerstwa polskiego, Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa 1993,
9. Wielek Jan, Opowieści szczyrzyckie, Centralny Os'rodek Informacji Turystycznej w Nowym
Sączu 1989,
10. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, tom. I zeszyt 7, Powiat limanowski, pod redakcją
doc. Dr Jerzego Szablowśkiego, oprać. Józef E. Dutkiewicz, Biuro inwentaryzacji
Zabytków, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Warszawa 1951,
11. Polska encyklopedia szlachecka - wykazy polskich rodzin szlacheckich pod naczelną
redakcją dr fil. S. J. Starykoń-Kasprzyckiego, Warszawa 1938, Reprint tomy III,V,XI,XII,
Oficyna Wydawnicza Jasieńczyk, Warszawa 1994,
12. Zabytki Województwa Krakowskiego przeznaczone do zagospodarowania - materiały
informacyjne, Urząd Wojewódzki w Krakowie, Wydział Kultury i Sztuki, Wojewódzki
Konserwator Zabytków, Kraków 1974.
 |
 |
| Dwór
w Skrzydlnej. Widok od strony północno-wschodniej. |
Dwór
w Skrzydlnej. Widok od strony frontu - plan dalszy. |
|
